Zmniejszenie funkcji barierowej skóry staje się istotnym czynnikiem rozwoju wielu dermatoz skórnych, a w głównej mierze przyczynia się do powstawania nadmiernej suchości skóry.
Głównym czynnikiem determinującym ten proces jest zmiana w składzie lipidów naskórkowych i brak NMF, czyli naturalnego czynnika nawilżającego.
Skóra sucha to skóra, która przeciętnie pojawia się pomiędzy 25 – 30 rokiem życia a jej stan pogarsza się z wiekiem. Skóra taka nie jest oponentem dla skóry tłustej, ponieważ może się zdarzyć współistnienie skóry tłustej a jednocześnie przesuszonej.

W początkowych fazach przesuszenie jest zjawiskiem przejściowym, z czasem jednak dochodzi do utrzymywania się przewlekłej suchości skóry. W wielu przypadkach utrzymująca się suchość skóry wpływa nie tylko na komfort życia, ale staje się problemem kosmetologicznym jak i dermatologicznym.
Skóra sucha jest cienka, szorstka, chropowata i łuszcząca się. W wielu przypadkach pojawia się uczucie silnego napięcia i pieczenia. Pojawiają się na niej ubytki skórne i szybko dochodzi do powstawania drobnych zmarszczek. Ponadto charakteryzuje się ona również dużą reaktywnością na czynniki zewnętrzne, głównie warunki atmosferyczne: niska, wysoka temperatura, zimny wiatr oraz promieniowanie UV. Wyróżnia się ona również podwyższoną wrażliwością na czynniki chemiczne (detergenty i woda).
Suchość skóry zwiększa się z wiekiem, co za tym idzie szybciej ulega podrażnieniom, jednak nie determinuje to do powstawania reakcji alergicznych na jej podłożu.
Etiopatogeneza suchej skóry to proces wieloetapowy i taki, który możemy podzielić na czynniki endogenne i egzogenne.
Na jej powstawanie wpływ mają czynniki środowiskowe a w szczególności suche otoczenie takie jak klimatyzowane i ogrzewane pomieszczenia, ale również świeże powietrze podczas bardzo mroźnej zimy. To właśnie zimą delikatna i cienka skóra u osób starszych gwałtownie odwadnia się stając się skórą spierzchniętą i łuszczącą się.
Innym czynnikiem zewnętrzny wywołującym negatywne działanie na stan skóry jest promieniowanie UV a w szczególności zażywanie kąpieli słonecznych bez właściwego zabezpieczenia skóry, jakim są kremy z filtrami ochronnymi.
Substancje powierzchownie czynne to środki myjące, które mają właściwości zmywające i usuwają ochronną warstwę hydrolipidową naskórka, doprowadzając do przesuszenia warstw rogowych naskórka i pękania. Działanie detergentów doprowadza do powstanie dermatozy występującej często u gospodyń domowych tzw.: „ze zużycia”.
Skóra sucha idiopatyczna, wrodzona związana jest z nieprawidłowym funkcjonowaniem warstwy naskórkowej, które charakteryzuje się zmniejszonym wytwarzaniem składników NMF (natural moisturizing factor). W tym przypadku suchość może pojawić się już w dzieciństwie. Tej jednostce chorobowej mogą towarzyszyć inne choroby skórne, AZS, łuszczyca, Xerosi, rybia łuska, które również mogą dawać obraz suchej skóry.
Atopowe zapalenie skóry AZS (Neurodermitis) jest przewlekłą dermatozą skórną, którą cechuje typowe umiejscowienie zmian w zgięciach łokciowych i podkolanowych, nasilony świąd oraz występowanie rodzinne. Skóra twarzy jest sucha w centralnej części, pojawia się również swędzenie powiek, karku i/lub szyi. U pacjentów z AZS stosuj się głównie preparaty nawilżające i natłuszczające tak zwane Emolienty, które zawierają lanolinę i eucerynę – tłuszcze pochodzenia zwierzęcego. Proponuje się również preparaty na bazie 5 – 10% mocznika, oleje roślinne i substancje mineralne – wazelina.
Łuszczyca (Psoriasis) to niezakaźna, zapalna choroba skóry, która występuje u około 2% populacji. Charakteryzuje się zwiększoną proliferencją naskórka, która doprowadza do przerostu naskórka, ścieńczenia warstwy ziarnistej i niepełnego rogowacenia warstwy rogowej naskórka. Skóra jest sucha i pokryta mocno przylegającymi łuskami.
Xerosis nadmierna suchość skóry to przewlekła choroba, która ściśle związana jest z upośledzeniem funkcji barierowych skóry. Skóra staje się sucha, szorstka i bardziej podatna na podrażnienia i uszkodzenia.
Rybia łuska (Ichtyosis) jest dermatozą, która dotyczy przeważnie dzieci, ponieważ typowe zmiany skórne pojawiają się już przed pierwszym rokiem życia. Skóra staje się bardzo sucha, na powierzchni tworzą się drobne białawe łuski.  Wolne od zmian są zgięcia podkolanowe, pachy i pachwiny. Współistniejącą cechą jest pojawienie się rogowacenia około mieszkowego oraz nadmierne rogowacenie wewnętrznych powierzchni dłoni i stóp.
Suchość skóry nie musi być determinowana występowaniem dermatoz skórnych, przyczyną jej powstawania może być również zbyt mała aktywność gruczołów łojowych. Skóra taka wymaga stosowania w pielęgnacji nie tylko składników wiążących wodę w naskórku, ale także takich, które są w stanie regenerować barierę ochronną naskórka.
Pielęgnacja skóry suchej to w szczególności stosowanie preparatów hydrofilnych i hydrofobowych, które działać mają na skórę poprzez okluzję. Preparaty te możemy podzielić na dwie grupy, takie które zawierają składniki nie przenikające w głąb naskórka i takie które w swoim składzie zawierają związki będące w stanie pokonać barierę naskórkową. Do pierwszej grupy zaliczamy składniki aktywne takie jak: kwas hialuronowy (HA) – jeden ze składników tkanki łącznej i skóry właściwej, występuje we wszystkich rodzajach tkanki łącznej. Kwas hialuronowy jest w stanie związać od tysiąca do czterech tysięcy razy więcej wody niż jego masa. W połączeniu z wodą jest w stanie wytworzyć gęsty żel lub śluz. Dzięki tym właściwościom stosowany jest w kosmetykach, jako najbardziej wartościowy składnik aktywnych nawilżający. Pełni funkcję nawilżacza, wiąże wodę, wygładza naskórek a w szczególności chroni skórę przed wysuszeniem i wspiera jej właściwości ochronne. Preparaty z kwasem hialuronowym można stosować cały rok, ponieważ nie wywołują teleangiektazji, w przeciwieństwie do preparatów, których głównym składnikiem nawilżającym jest woda. Stosowany w preparatach kosmetycznych nie wchłania się, tworzy jednak na powierzchni skóry film ochronny.
Kolagen to główne białko tkanki łącznej, występuje u ludzi jak i u zwierząt, nie jest to jednak jeden i ten sam typ kolagenu. Do obecnej chwili wykryto 19 typów kolagenu, ale tylko pięć z nich posiada zdolność wytwarzania włókien poprzecznych. Nasza skóra zawiera trzy spośród nich, mianowicie typ I, III i V.
Podobnie jak kwas hialuronowy chłonie wodę i zatrzymuje ją na powierzchni naskórka. Stosowany w preparatach kosmetycznych nie posiada właściwości regenerujących włókna kolagenowe w skórze. Doskonale nawilża i uelastycznia naskórek.
Natomiast składniki wnikające do wierzchnich warstw naskórka to głównie glicerol, pantenol, kwas mlekowy, oraz mocznik w niskich stężeniach.
Glicerol, gliceryna – dzięki swoim właściwościom zmiękczającym i nawilżającym jest jednym z najczęściej stosowanych surowców kosmetycznych. Doskonale chłonie wodę, ułatwia złuszczanie warstwy rogowej naskórka a także zabezpiecza kosmetyki przed wysychaniem. Wpływa również na stan fizykochemiczny lipidów naskórka, utrzymując je w stanie ciekłokrystalicznym, co jest bardzo istotne szczególnie dla cer suchych lub osób przebywających w otoczeniu o niskiej wilgotności.
Pantenol – wykazuje właściwości nawilżające, wspomaga gojenie ran i naskórka, działa ochronnie. Wykazano dużą skuteczność tego alkoholu w leczeniu uszkodzeń termicznych naskórka, jest wewnętrznym antyoksydantem.
Kwas mlekowy – należy do AHA o właściwościach nawilżających, wchodzi w skład NMF. Zmniejsza przyleganie komórek, ułatwia złuszczanie keratynocytów. Wykazuje właściwości lekko drażniące, w niskich stężeniach stosowany do skóry suchej.
Mocznik - Jest hygroskopijny, czyli przyciąga wodę i nie pozwala jej wyparować, dzięki czemu działa intensywnie nawilżająco. Mocznik powoduje, że skóra jest gładka i jędrna. W koncentracjach do 2% - przyspiesza podział komórek warstwy ziarnistej skóry, a tym samym jej regenerację. W koncentracjach 5-10% - działa nawilżająco, ułatwia wiązanie wody przez keratynę i zmiękcza naskórek, wykorzystywany jest w leczeniu łuszczycy, dermatoz i innych chorób skóry przebiegających z nadmierną suchością. W koncentracjach ponad 10% wykazuje właściwości keratolitycze - ułatwia złuszczanie i zwiększa przepuszczalność warstwy rogowej (np. dla leków czy substancji czynnych). Działa przeciwbakteryjnie, co można wykorzystać przy cerze trądzikowej. Preparaty mocznikowe znalazły zastosowanie w leczeniu trądziku, łuszczycy i rybiej łuski.
Alantoina – Stymuluje podział i wzrost komórek, przyspiesza gojenie ran i oparzeń. Posiada także właściwości emoliencyjne i zmiękczające na stwardniałej tkance łącznej.
Hydrolizowane proteiny pszenicy – Mieszanina aminokwasów otrzymana w wyniku enzymatycznej hydrolizy pszenicy jest bardzo zbliżona do naturalnego składu ludzkiej keratyny i przyczynia się do wiązania i zatrzymywania wody w skórze.
Emolienty – składniki hydrofobowe działające okluzyjnie - to substancje tłuszczowe, których główną funkcją jest nawilżenie. Nawilżenie to polega na zatrzymaniu wody w skórze, a nie na dostarczeniu jej tam. Mają one tworzyć na skórze barierę uniemożliwiając odparowanie wody z naskórka. Emolienty są szczególnie cenne przy leczeniu atopowego zapalenia skóry lub zmian skórnych wywołanych silną reakcją alergiczną organizmu. „Pobocznymi” funkcjami emolientów jest działanie zmiękczające czy nawet odżywcze. Emolienty najczęściej pochodzą z trzech źródeł: roślinnego, odzwierzęcego oraz z przerobu ropy naftowej. Można je jeszcze podzielić ze względu na konsystencję, czyli płynne (oleje) i stałe (woski). Do emolientów zalicza się również pochodne kwasów tłuszczowych, estry czy np. oleje etoksylowane itp..
Wszystkie składniki tworzą na powierzchni naskórka filtr, który chroni ją przed odparowywaniem wody z naskórka. Preparaty te polecane są szczególnie dla skór bardzo wysuszonych, uszkodzonych lub podrażnionych, alergicznych oraz z AZS.
Związki te powinny być stosowane w postaci emulsji, mieszanin ze składnikami hydrofilnymi.
Na rynku kosmetologiczno – farmaceutycznym znajduje się bardzo duża różnorodność preparatów pielęgnacyjnych i leczniczych dla skóry suchej. Należy jednak zawsze pamiętać, że ich rodzaj powinien być starannie dobrany do indywidualnych potrzeb pacjenta, najlepiej w konsultacji z kosmetologiem i/lub lekarzem dermatologiem. Skuteczność preparatów uzależniona jest w głównej mierze od regularności i częstotliwości aplikacji. Należy pamiętać, że niewystarczające jest stosowanie tylko jednego składnika aktywnego w walce z suchą skórą, zawsze konieczne jest działanie skojarzone kilku substancji.
mgr Aleksandra Szeląg – kosmetolog, wieloletni dydaktyk i praktyk.